سنگ نوشته‌ها، راويان راستين تاريخ ايلام

قاسم جاني_ ايلام، اگر چه اين قطعه از خاک جمهوري اسلامي ايران هرگز تاريخي مستقل از حيات سياسي و اجتماعي کشور در ادوار کهن تاکنون نداشته، ليکن به دليل همجواري با خاک و مرز بيگانگان از گذشته تاکنون همواره شاهد تحولات و فراز و نشيب‌هاي گوناگون سياسي، فرهنگي و اجتماعي بوده است. هجوم‌هاي گاه و بيگاه بابليان و سپاهيان و قشون ديگر در ادوار بعد، از گذرگاه‌هاي مهران به طرف کوه‌هاي زاگرس و سپس به قصد تسلط بر دشت دهلران و خوزستان از جمله حساسيت‌هاي تاريخ و سرگذشت اين ديارند.

کتيبه و نقش برجسته گل گل ملکشاهي

نقش برجسته و کتيبه‌ گل گل يادگاري از حمله و تصرف اين منطقه توسط سلسله آشوري در هزاره‌هاي قبل از ميلاد است، که در ضلع شمالي روستاي گل گل بخش ملکشاهي و بر نماي شرقي صخره و به ارتفاع حدود 3 متر از زمين قرار دارد .

شکل عمومي کتيبه يک مستطيل به ارتفاع 135 سانتي‌متر و عرض 90 سانتي‌متر است. در وسط آن نقش نيم رخ و تمام قد پادشاه آشوري به صورت برجسته قرار دارد که کلاهي مخروطي و ردايي بلند تا روي پاها بر تن داشته و شمشيري حمايل، نماد قدرت به دست دارد، که البته به علت تخريب، شکل آن به درستي معلوم نيست. نزديک پيشاني نيز تصويري تخريب شده قرار دارد که به همراه نماد ديگري در پشت سر پادشاه که هلال ماه يا احتمالاً نمادهاي خدايان و الهه‌هاي آسماني است که به حمايت از پادشاه آشوري برخاسته و به او کمک کرده‌اند تا در جنگ پيروز شود.

متن کتيبه ابتدا به عمق متوسط 5/2 سانتي متر تراش خورده و طي آن نقش برجسته پادشاه را فراهم ساخته‌اند و سپس به نقر خطوط ميخي آشوري در سطرهاي افقي بر تمام سطح کتيبه و نقش برجسته پرداخته‌اند و هر سطر را با خطي کنده و افقي از سطر بعدي مجزا کرده‌اند. اينکه اين کتيبه مربوط به کدام پادشاه آشوري است به درستي معلوم نيست و عده‌اي آن را متعلق به آشور باني پال که سرزمين ايلام قديم را تصرف و در نهايت موجب انقراض آنها شد، دانسته و عده‌اي آن را مربوط به سارگن دوم پادشاه آشوري مي‌دانند که وي نيز نواحي شمال غرب و قسمت‌هايي از غرب ايران تا درياچه اروميه را به تصرف درآورد .
آنچه از متن سنگ نوشته مستفاد مي‌شود اين است که آشوري‌ها همواره چشم طمع به نواحي شرقي حکومت خود يعني سرزمين ايلامي‌ها داشته و هر زمان که زمينه فراهم مي‌شد حمله را آغاز مي‌کردند و اين روند به صورت فرهنگ ستيزه‌گري به فرزندان شاهان منتقل مي‌شد و چهره پادشاه آشوري که رو به سرزمين ايلام حکاکي و نقر شده خوي جنگجويي و طمع هميشگي آنان به اين ديار را به نمايش مي‌گذارد .


متن کتيبه آشوري گل گل

" به آشور و خدايان ( بزرگ ) که به طرفداري شاه محبوب آنها ايستاده و چيره شده ( بر زمين‌هاي دشمنانش ( ...) شاه جهان (...) پسر (...) آشور پدر خدايان مرا نامزد کرد براي پادشاهي در رحم مادرم (...) انليل مرا براي تسلط بر روي زمين و مردم فرا خواند. سين و شماش با هم شگون‌هاي مساعدي در مورد بنياد فرمانروايي من فراهم ساختند. نبو و مردوک مرا بصيرت وسيع و فهم عميق بخشانيدند. خدايان بزرگ از راه لطف در محفل خود مرا بر روي تخت شاهي پدرم گذاشتند. آنها تسلط بر روي زمين را به من واگذار کردند . شهر (...)
آنها بيرون رفتند (...) روي او ستايش کارهايي که من انجام داده‌ام. من نوشتم بر روي آن من به جاي نهادم اين سنگ نوشته را براي ترغيب شاهان و پسران من در آينده. باشد که اميري در ميان شاهان پسران من که او را آشور و خدايان بزرگ براي تسلط بر روي زمين و مردم نامزد کند. اين ستون و تحسين خدايان بزرگ را ببيند و باشد که به تدفين آن بپردازد و قرباني‌ها بکند، اما آنکه آن مجسمه را از جاي آن بردارد آشور و خدايان بزرگ و آن عده که روي اين ستون نام برده شدند با نظر خشم به او نگاه کند. باشد که به طرفداري او در يک برخورد سلاح‌ها در ميدان جنگ برخيزند و باشد که آنها او را راهنمايي نکنند . (...) با شد که آنها هم حکم شاهي او را براندازند و باشد که آنها نامش و تخمه‌اش را در زمين ضايع کنند" .


سنگ نوشته تخت خاتون ( تخت خان )

تخت خاتون يا تخت خان منطقه‌اي خوش آب و هوا در مسير ايلام به مهران و در منطقه عمومي صالح آباد است. اين مکان علاوه بر داشتن چشمه آب سرد و زلال به علت قرار داشتن در دامنه غربي کوه نخجير از نظر دسترسي به شکار انواع حيوانات وحشي و هيزم درختان بلوط از شرايط و مزيت‌هاي بسيار مطلوبي براي استراحت و تفريحگاه واليان ايلام برخوردار بوده است.

تداوم استقرار خان والي و همراهانش هر سال به مدت طولاني در اين مکان تخت خاتون (که به احتمال زياد به لحاظ تعلق خاطر زياد خان به يکي از همسرانش آنجا را " تخت خاتون " ناميد) و بعدها به تخت خان تبديل شد، باعث شد که غلامرضاخان والي از فرصت استفاده کرده و دستور به نگارش کتيبه بزرگ و به ياد ماندني خود در اين مکان بدهد .
ارزش و اهميت اين سنگ نوشته علاوه بر زيبايي خط و متن آن داراي اطلاعات فراواني است که از گذشته والي و کارهاي عمراني وي نشان مي‌دهد، چيزي که در ساير کتيبه‌ها تنها اشاره‌اي گذرا به آنها شده است .

متن کتيبه بر روي قطعه سنگي بسيار بزرگ، حجيم و مکعبي شکل و بر نماي غربي آن در ارتفاع 5/2 متري قرار دارد. نماي عمومي سنگ نوشته يک متوازي الاضلاع در ابعاد 145 × 190 سانتي متر بوده که ابتدا آن را حدود دو سانتي متر به لحاظ فراهم کردن يک سطح صاف و يکنواخت تراش داده و آن گاه با تراش دادن مجدد، حروف و کلمات را برجسته کرده‌اند .
خط کتيبه از نوع نستعليق و با گرايش به سوي نستعليق شکسته است که از نظر نگارش و حکاکي يکي از زيباترين کتيبه‌ها در نوع خود به شمار مي‌رود.


سنگ نوشته نخجير يا سرتزن
" که يني سرته زن " يـا چشمه‌اي که سر را ( از سردي آبش ) بي حس مي‌کند تا چشمه يا محلي در دامنه پائيني نماي غربي کوه نخجير در بخش صالح آباد مهران است. اين محل پوشيده از درختان بلوط، زال زالک، ون و گونه‌هاي محدود ديگر است.
همان طوري که در متن کتيبه آمده آن را به فرزند خويش يدالله خان که ملقب به اشرف الملک بوده هديه کرده است .
متن سنگ نوشته بر نماي غربي تخته سنگ و به ارتفاع 5/1 متر از سطح زمين حکاکي شده است . سطح ناهموار سنگ و همين طور ترک بزرگ افقي در آن باعث شده که متن کتيبه در سه قسمت مجزا نگارش يابد . خط آن به سبک هميشگي دوره غلامرضا خان والي، نستعليق بوده باز هم به علت فضاي کم و همين طور نگرش زيبايي‌شناسانه کلمات در يک فضاي محدود با رعايت اصول نگارش و توجه به زيبايي حروف در همديگر تنيده و فشرده شده‌اند. بر اثر عوامل جوي و انساني تعدادي از حروف فرو ريخته و جنس نه چندان مرغوب سنگ نيز مزيد بر علت شده تا روند تخريب و فرسايش کتيبه سرعت بيشتري داشته باشد .
متن سنگ نوشته (نخجير ):
شنيدم کــه جمشيد فـــــرخ سرشـت
بسـر چــشـمـه بـر سنـــگـي نـوشـت
در اين چشمه چون ما بسي دم زدند
بـرفـتـنـد چـون چـشـم بـر هـم زدنــــد
في سنه 1327

حسب الفرمايش جناب مستطاب اجل اکرم افخم اعظم آقاي امير جنگ والي کل لرستان فيلي
به موجب غرث اين باغ قباله نمود با حدودات ملکي که از طايفه عالي بيگي ابتياع نمود به فرزند خود اشرف الملک هديه نمود .
از حسينقلي خان ابوقداره پدر غلامرضاخان ابوقداره يک سنگ نوشته وجود دارد . اين سنگ نوشته در شمال شهر ايلام و روبه‌روي پارک آزادي، بر نماي جنوبي قطعه سنگي حجيم نگارش يافته است.
خط کتيبه از نوع نستعليق بوده و به لحاظ کمبود فضا کلمات جمع شده و نظم سطرها به هم خورده است. زيبايي خط اين سنگ نوشته هرگز به پاي کتيبه‌هاي ديگر از غلامرضاخان والي نمي‌رسد و گو اينکه تبحر حجاران در اين دوره به مراتب کمتر بوده است .


سنگ نوشته قوچعلي
اين اثر بر نماي جنوبي صخره کوه انار و محلي موسوم به تنگ قوچعلي در شمال شهر ايلام قرار دارد. ارتفاع آن از سطح زمين حدود 5/4 متر بوده و دسترسي به آن مشکل است.
خط آن از نوع نستليق بوده و به مانند ساير کتيبه‌هاي غلامرضاخان والي علاوه بر رعايت زيبايي حروف به لحاظ حداکثر استفاده از فضاي محدود در آن سطرها رعايت نشده و کلمات در يک فضاي کوچک جمع شده‌اند.

سنگ نوشته قلعه والي شهر ايلام
پس از اتمــام ساخت قلعــه حسين آباد ايلام، غلامرضا خان والي دستور به نگارش کتيبه‌اي به طول 180 و عرض 34 و قطر 14 سانتيمتر داد تا به زيباترين شکل ممکن حکاکي شود . اين سنگ نوشته با خط نستعليق برجسته و در هفده سطر با فواصل منظم و در کادرهاي مستطيل نگارش يافته و در آن ايام بر بالاي ورودي شرقي قلعه والي شهر ايلام در داخل ديوار نصب بوده که در جريان جمگ تحميلي و بمباران هواپيماهاي عراقي فرو افتاد و فعلا" در جاي ديگر قلعه نگهداري مي‌شود .

متن کتيبه :
هوالله تعالي يا علي مدد
تاريخ ساختن عمارت پارک در زمان سلطنت شاهنشاه عادل بادل محمدعلي شاه قاجار خلدالله ملکه حسب الامر حضرت مستطاب اجل اکرم عالي آقاي غلامرضاخان امير جنگ والي لرستان فيلي (1) ابن مرحوم مغفور حسينقلي خان والي کل لرستان فيلي ابن مرحوم حيدرخان والي ابن مرحوم مغفور حسن خان والي کل لرستان فيلي ابن مرحوم اسدخان ابن مرحوم اسماعيل خان والي کل لرستان فيلي ابن مرحوم شاهورديخان ابن مرحوم منوچهرخان والي ابن حسين خان والي ابن شاهورديخان والي در سنه هزار و سيصد و بيست و شش هجري (2) به معماريت عاليجاه خيرالحاج حاجي درويشعلي کرمانشاهي و به نظارت معتمدالسلطان مکرم عم عالي مقام صيدجواد خان سرتيپ والي زاده اتمام پذيرفت .
في شهر رمضان المبارک سنه 1326 هجري

سنگ نوشته ميمه ( بخش زرين آباد )
در ضلع شمال شهر ميمه و محلي موسوم به سراب تعدادي تخته سنگ‌اي بسيار حجيم و مشرف بر ضلع شرقي رودخانه ميمه قرار دارند. بر روي نماي شمال غرب يکي از اين سنگ‌هاي حجيم که حدود سه متر ارتفاع و 5/2 متر عرض دارد، سنگ نوشته والي نمايانگر است که به شکل مخروطي معکوس تا عمق اندکي تراش خورده و سپس کلمات را با نقر خطوط کناري نمايان ساخته‌اند . کتيبه در سيزده سطر حکاکي و هر سطر با سطر ديگر با خط افقي مجزا شده است .
نوع خط نستعليق برجسته و با تداخل حروف به لحاظ فضاي محدود کتيبه است و شباهت فراواني با سنگ نوشته حسين قلي خان والي واقع در شمال شهر ايلام دارد و به احتمال بسيار زياد هر دو کتيبه به وسيله يک نفر حکاکي شده باشند .
در ابتداي سنگ نوشته آيه " بسم الله الرحمن الرحيم " و سپس شعري با چهار مصرع بدين مضمون آمده است :
شنيدم که جمشيـــد فرخ سرشت
بــــه سرچشمه بر سنگــي نوشت
در اين چشمه چون ما بسي دم زدند
بـرفـتـنـد چـون چـشم بـرهـم زدنـــــــد /117