مرکزی

معماری چشم‌نواز مسجد جامع ساوه با منار سلجوقی

0
معماری چشم‌نواز مسجد جامع ساوه با منار سلجوقی

 نخستین شواهد و لایه­‌های معماری بنا، به قرن‌­های دوم و سوم هـ.قمری مربوط می­‌شود. بنای اولیه مسجد بر اساس طرح شبستان ستوندار اجرا شده که بخش­‌هایی  از این ساختار همراه با باروی اطراف مسجد در سه جهت شرق، غرب و جنوب حیاط بنا باقی مانده است.

احداث اولین گنبدخانه در شبستان ضلع جنوبی، در قرن‌های چهارم و پنجم هـجری قمری انجام شده است  و گنبدخانه دیگری در قرن‌های هشتم و نهم هجری قمری در همان مکان احداث شده که در عصر صفوی به تزئینات منقوش و متنوع معماری آراسته شده است. از جمله آثار مهم این دوره می­‌توان از کتیبه‌ها و محراب بزرگ و گچبری‌های فاخر آن یاد کرد.

ایوان عظیم واقع در ضلع غربی در قرن‌های هفتم و هشتم همراه با آرایه‌های بدیع آن ساخته و مزین شده و دو رشته راه پله در طرفین ایوان، حیاط مسجد را به بام بنا مرتبط کرده است.

مناره در بیرون از باروی مسجد قرار دارد و دارای 14 متر ارتفاع و 3/5  متر قطر است که با کتیبه‌های متعدد کوفی تزئین شده است. بدنه این اثر تاریخی دارای سه ردیف کتیبه همراه با سایر تزیینات است و بیانگر اتمام بنای آن بنا در سال 504 هـ . قمری است.

قسمتی از محدثات تاریخی مسجد در طرف شمال حیاط قابل رویت است، اما عمده آثار و معماری در بیرون از دیوار فعلی و در زیر خاک‌ها پنهان مانده‌اند.

شبستان غرب و جنوب‌غربی

بنای اوليه مسجد جامع ساوه با طرحی ساده و شبستانی، مجموعه‌­ای از عناصر خشتی و چینه­‌ای است که در بخش‌های مختلف مسجد به صورت پنهان و آشکار پراکنده شده است.

اولین ساخت‌وسازهای مسجد اولیه علاوه بر گوشه جنوب غربی حیاط مسجد، در مجاورت گنبدخانه و در بخش‌­های جنوبی و شرقی حیاط و گنبد خانه بر جای مانده است.

ایوان جنوبی (ایوان استاد) و گنبدخانه جنوبی

نتايج كاوش‌­هايی كه در كف این گنبدخانه انجام شده حکایت از آن دارد که پيش از احداث مسجد اوليه، بنای چينه‌­ای ديگری در این بخش از مسجد وجود داشته كه شالوده و پايه­‌ها مسجد اوليه را تشكيل می‌دهد.

طی قرون چهارم یا پنجم هجری ایوان و گنبدخانه­ مسجد احداث شده که نوع و شیوه اجرای تزئینات گچبری آن، تعلق اساس گنبدخانه را به سده پنجم هجری تقويت می‌كند. قرارگیری این ایوان در جهت قبله بر اهمیت فضایی آن افزوده و بر اساس تأکید ادبی در معماری ایرانی به  ایوان استاد مشهور شده است.

ساخت محراب نماهای متعدد در این بخش در سده‌های 4 و 5 هجری صورت گرفته است که برخی از آنها دارای تزئینات گچبری و کتیبه­‌های کوفی نقاشی شده با رنگ­­‌های لاجوردی است.

همچنین در سده هشتم هجری محراب گچبری متعلق به سال 705 هجری در ضلع شرقی ایجاد شده است.

پس از آن در سده دهم هجری (دوره صفویه) گنبد­خانه مورد بازسازی قرار گرفته و با استفاده از تعدادی از پايه­‌های گنبد خانه سده چهار هجری گنبدی کلاه‌خودی به قطر 14 متر با کاشی‌­های مزین به نقوش هندسی، ارتفاع 16 و محيط بيرونی 24/5 متر احداث شده است. ارتفاع گری و یا ساقه این گنبد به  4 متر می­‌رسد.

در دوره­‌های بعد به ويژه دوره قاجار، مرمت ازاره كاشی نمای داخلی گنبدخانه با كاشي‌های هشت ضلعی مشابه با ازاره گنبدخانه قرن دهم اجرا شده است.

مناره

در دوره سلجوقی در گوشه شمال شرقی حیاط مسجد مناره آجری استوانه‌­ای شکلی به تاریخ 504 هجری ساخته شده است. اين مناره دارای 14متر ارتفاع و 3/5 متر قطر است و با كتيبه‌های متعدد كوفی بنايی تزئين شده است. عبارت «لا نبي بعد محمد» در قسمت پايين مناره سه بار تكرار شده است. همچنين تاريخ «سنه اربع و خمسمائه» بر آن نوشته شده است. این مناره تا ارتفاع 4 متری تو پر بوده و از این ارتفاع دارای پلکان صعودی است.  

شبستان شرقی و جنوب شرقی 

عناصر معماری گوشه جنوب شرقی بنا و جنوبی‌ترین دهانه شبستان شرقی بنا به ویژه ابعاد پایه‌ها، اندازه خشت­‌ها، نحوه اجرای دور قوس­‌های باربر (لنگه­‌ طاق­ها)، تداعی کننده معماری دوره ساسانی ­است و با گردشی در شبستان‌­های مسجد نمونه‌های ديگری از اجزای اين معماری را میتوان ديد.  

در نمای شرقی و همچنین در گوشه جنوب شرقی حیاط تزئینات فتیله گچی مربوط به آرایش و قاب­‌بندی نمای داخلی به چشم می­‌خورد که دست کم مربوط به اولین تزئینات گچی و نماسازی بدنه­‌های داخلی مسجد است.

شبستان شمالی

جبهه شمالی جديدترين دوره ساخت و ساز مسجد اوليه است. تفاوت‌­هایی که در ابعاد ستون­‌ها و خشت‌­ها، نوع ملاط به كار رفته در چينه­‌های جبهه شمالی با چينه­‌های سایر شبستان‌­های مسجد اوليه دیده می‌­شود و همچنین عدم تطابق راستاهای اين بخش از مسجد با ساير بخش‌­های مسجد اوليه جملگی حكايت از ساخت و ساز متفاوتی در اين بخش از مسجد دارند.

همچنين در طول كاوش‌های انجام شده مشخص شده است كه در این بخش مسجد مانند سایر بخش‌های مسجد اوليه پوشش کف گچی اجرا نشده و کف بخش شمالی نسبت به ساير شبستان‌­ها در ترازی بالاتر قرار داشته است.

ابعاد ستون­‌های شبستان شمالی 2/20× 1/70 متر و ارتفاع آن 1/5 تا 2 متر است. اين شبستان بر اثر حفاری و خاكبرداری سال­‌های قبل از انقلاب اسلامی از زير خاك پديدار شده و در همين بين يك كف آجری به طول حدود 10متر و عرض 3 متر پيدا شده كه احتمالاً راهی بوده كه بخش­‌های شمالی و جنوبی مسجد را به هم متصل می‌کرده است.

ایوان غربی (ایوان شاگرد)

در سده هشتم هجری علاوه بر نماسازی و ساماندهی جلوخان شمالی ساختمان گنبدخانه، ایوانی در ضلع غربی بنا احداث شده است که دارای تزئینات زیبای مقرنس­‌کاری، نقاشی روی گچ و مهر کوبی‌های دوره ایلخانی است. احداث اين ايوان عظيم‌ترين ساخت و ساز در دوره ایلخانی محسوب میشود.  

این ایوان نسبت به ایوان جنوبی به لحاظ معماری از درجه اهمیت کمتری برخودار است و در ادبیات معماری ایرانی با نام ایوان شاگرد شناخته می­‌شود.

* گزارش از محسن کریمی دکترای باستان‌شناسی

راهیابی 20 اثر صنایع‌دستی استان مرکزی به جشنواره فجر

مقاله قبلی

برگزاری اولین جمعه‌بازار صنایع‌دستی در شهرستان ساوه

مقاله بعدی

خوانندگان این خبر، این‌ها را هم خوانده‌اند:

0 دیدگاه

دیدگاهی بگذارید

آدرس ایمیل شما نمایش داده نمی‌شود. بخش‌های الزامی مشخص شده اند. *